Psychologia procesu

Czym jest psychologia procesu i jakie ma znaczenie dla współczesnej psychoterapii

Psychologia procesu to integracyjne podejście terapeutyczne, które łączy różne kanały doświadczenia – zarówno świadome, jak i nieświadome sygnały, doświadczenia cielesne, marzenia senne, relacje i zjawiska społeczne. Nie ogranicza się do jednego wymiaru ludzkiego życia, lecz postrzega wszystkie jego przejawy jako części szerszego, dynamicznego procesu.

Fundamentem tej metody jest rozpoznawanie i podążanie za „procesem pierwotnym” (tym, z czym się identyfikujemy) oraz za „procesem wtórnym” – czyli sygnałami marginalizowanymi, wypieranymi lub trudnymi. Terapeuta procesowy pomaga klientowi w rozpoznawaniu i wzmacnianiu subtelnych, często nieświadomych sygnałów, które pojawiają się w różnych kanałach: od snów i fantazji, przez doznania cielesne, aż po dynamikę relacyjną i role społeczne.

Dr Tomasz Mroczek, polski ekspert w dziedzinie psychologii procesu, podkreśla:

„Psychologia zorientowana na proces jest nowoczesną koncepcją psychoterapeutyczną, która wytycza kierunki rozwoju psychoterapii w XXI wieku. Łączy ona psychologię głębi i teorię nieświadomości zbiorowej z ideami racjonalistycznymi i relatywistycznymi”.

Jaka jest historia psychologii procesu i kto jest jej twórcą

Arnold Mindell, twórca psychologii procesu, urodził się 1 stycznia 1940 roku w Schenectady w stanie Nowy Jork i zmarł 10 czerwca 2024 roku. Jego niezwykła droga do stworzenia POP rozpoczęła się od studiów fizyki stosowanej w Massachusetts Institute of Technology, a następnie w ETH Zürich w Szwajcarii.

Mindell został wprowadzony w świat psychologii jungowskiej w Szwajcarii po przypadkowym spotkaniu z Franzem Niklausem Riklinem, ówczesnym prezesem Instytutu C.G. Junga. Następnie rozpoczął analizę u Riklina i Marie-Louise von Franz oraz przeszedł szkolenie jako analityk jungowski w Instytucie Junga, otrzymując dyplom analityka jungowskiego w 1970 roku.

Do 1985 roku pracował w Instytucie C.G. Junga jako nauczyciel i analityk szkoleniowy. W latach 80. wraz ze współpracownikami rozpoczął pierwszy program szkoleniowy z psychologii procesu w Zurychu, a w 1982 roku założył to, co obecnie nazywa się Instytutem Pracy z Procesem (Institut für Prozessarbeit IPA) – akredytowanym instytutem szkoleniowym w dziedzinie psychoterapii w Szwajcarii.

Mindell napisał 19 książek, które zostały przetłumaczone na 20 języków, tworząc solidny fundament teoretyczny i praktyczny dla psychologii procesu. Jego prace zostały przetłumaczone również na język polski, co umożliwiło rozwój tej metody w naszym kraju.

Jakie są główne założenia i mechanizmy działania w psychologii procesu

Praca z procesem opiera się na kilku fundamentalnych zasadach, które wyróżniają ją spośród innych nurtów psychoterapeutycznych. Podstawowym założeniem jest określanie granic tożsamości i badanie tego, czy i w jaki sposób to, co odbieramy jako zagrażające tożsamości i czego nie jesteśmy w stanie kontrolować, może być zrozumiane i prowadzić do zdrowia i rozwoju.

Psychoterapeuci pracujący tą metodą wykorzystują koncepcję trzech poziomów rzeczywistości. Uzgodniona rzeczywistość (UR) obejmuje fakty, to jacy jesteśmy i co robimy w rzeczywistości. Sen dotyczy snów, marzeń, emocji i symptomów. Śnienie odnosi się do intuicji, wglądów i przeczuć. Klient pozyskuje stamtąd ważne i znaczące informacje, integruje je w procesie terapii oraz wykorzystuje do realizacji swoich celów.

Grzegorz Zieliński, certyfikowany psychoterapeuta psychologii procesu, wyjaśnia:

„Terapia polega na tym, żeby aktywnie poznawać siebie i to co sprawia nam trudność. Celem terapii jest to żeby przepracowywać trudności, wchodzić w kontakt z tym co nam przeszkadza, będąc przy tym w zgodzie ze sobą”.

Jakie symptomy i problemy psychiczne może adresować psychologia procesu

Psychologia procesu znajduje zastosowanie w leczeniu szerokiego spektrum zaburzeń i trudności życiowych. Jak wskazują badania, metoda ta jest szczególnie skuteczna w przypadku nerwic, stanów lękowych i depresyjnych oraz w pracy z ofiarami przemocy i nadużyć (PTSD).

Psychoterapia procesowa wykazuje szczególną wartość w przypadkach problemów psychosomatycznych, pozwalając odkryć psychiczne znaczenie symptomów fizycznych. Zdobywa również uznanie jako terapia wspomagająca leczenie uzależnień, szczególnie w terapii zaburzeń jedzenia.

Zastosowania psychologii procesu obejmują między innymi:

• psychoterapię jednostek i par;
• pracę z rodziną;
• wspieranie rozwoju osobistego;
• pracę z symptomami fizycznymi, w tym odkrywanie ich znaczenia;
• pracę ze snami, wizjami i wspomnieniami;
• pracę terapeutyczną z nadużyciami i doświadczeniami traumatycznymi;
• pracę z osobami w odmiennych stanach świadomości.

Jak przebiega diagnostyka w psychologii procesu

W przeciwieństwie do tradycyjnych metod diagnostycznych opartych na klasyfikacji objawów, psychologia procesu przyjmuje podejście niediagnostyczne i funkcjonalno-analityczne. Nie skupia się na tym, kim jesteśmy, ale na tym, co zauważamy – wszystko w świecie jest częścią procesu, a każda czynność zawiera w sobie twórczy potencjał.

Terapeuci procesowi stosują metodę obserwacji podwójnych sygnałów – zwracają uwagę na to, co nieintencjonalne i niespójne w zachowaniu klienta. Obserwują, jak przeżywa swoją opowieść, jak się zachowuje, jak reaguje jego ciało, w ten sposób wychwytując informacje, które chcą się przedostać z przestrzeni nieświadomej do świadomości. Następnie sygnały te są amplifikowane, czyli wzmacniane i rozwijane.

Proces diagnostyczny w POP polega na identyfikowaniu procesów pierwotnych i wtórnych klienta, rozpoznawaniu kanałów komunikacji (wzrokowy, słuchowy, kinestetyczny, relacyjny) oraz określaniu progów świadomości – miejsc, gdzie klient napotyka opór przed pełnym doświadczaniem swojego procesu.

Jakie techniki terapeutyczne wykorzystuje psychologia procesu

Psychologia procesu dysponuje bogatym arsenałem technik terapeutycznych, które można dostosować do indywidualnych potrzeb klienta. Do najważniejszych należą:

• praca z podwójnymi sygnałami – terapeuta amplifikuje nieświadome sygnały, które ujawniają się w gestach, mowie ciała czy intonacji głosu klienta;
• edgework (praca z progami) – eksplorowanie „krawędzi” świadomości, gdzie wzrost i transformacja mogą wystąpić;
• praca z kanałami – wykorzystywanie różnych modalności sensorycznych do dostępu do informacji procesowych;
• amplifikacja – intensyfikowanie i eksplorowanie symptomów, snów lub doświadczeń w celu ujawnienia ich głębszego znaczenia;
• flirtowanie z procesami – zwracanie uwagi na subtelne sygnały i „flirty” ze strony nieświadomości.

Jakie są najnowsze badania i trendy w psychologii procesu

Pomimo rosnącego zainteresowania psychologią procesu, badania nad jej skutecznością są wciąż rozwijane. Polskie Towarzystwo Psychologii Procesu prezentuje wyniki badań przeprowadzonych w Szwajcarii, w tym Studium ambulatoryjnej psychoterapii (PAP-S) dla Instytutu Terapii Procesowej (IPA), które wskazują na pozytywne rezultaty stosowania tej metody.

Najnowsze trendy w psychoterapii procesowej koncentrują się na integracji z innymi podejściami, szczególnie z trzecią falą terapii poznawczo-behawioralnej (CBT). Dr Tomasz Mroczek w swojej praktyce łączy metody psychologii procesu z terapią schematu (ST), terapią akceptacji i zaangażowania (ACT) oraz terapią opartą na analizie funkcjonalnej (FAP).

Współczesne badania wskazują na przesunięcie w psychoterapii od modelu pakietów terapeutycznych do podejścia procesowego, które koncentruje się na empirycznie ugruntowanych procesach zmiany. Podejście to, znane jako Process-Based Therapy (PBT), oferuje alternatywę dla tradycyjnych protokołów terapeutycznych specyficznych dla syndromów.

Jakie są prognozy na przyszłość psychologii procesu

Psychologia procesu wydaje się wpisywać w szerszy trend rozwoju psychoterapii XXI wieku, który charakteryzuje się odejściem od sztywnych protokołów terapeutycznych na rzecz elastycznych, dostosowanych do potrzeb klienta podejść procesowych. Extended-Evolutionary Meta Model (EEMM) dostarcza różnym orientacjom terapeutycznym wspólnej ramy do dyskusji i rozumienia procesów zmiany.

W Polsce psychologia procesu rozwija się dynamicznie. Funkcjonuje Instytut Psychologii Procesu, który prowadzi Program Licencyjny umożliwiający uzyskanie międzynarodowych uprawnień psychoterapeutycznych oraz Polskie Towarzystwo Psychologii Procesu, które organizuje regularne wydarzenia edukacyjne i szkoleniowe.

Przyszłość psychologii procesu rysuje się optymistycznie, szczególnie w kontekście rosnącego zapotrzebowania na holistyczne podejścia terapeutyczne, które traktują człowieka jako całość i uwzględniają jego unikalny proces rozwojowy. Metoda ta oferuje nadzieję dla osób poszukujących głębokiej transformacji i autentycznego kontaktu ze sobą, wykraczając poza powierzchowne łagodzenie objawów na rzecz prawdziwego uzdrowienia i rozwoju.

Bibliografia

• Manourja Health Services. Dostęp online: https://manourja.com/
• NCBI – Process-Based Approach. Dostęp online: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/