Terapia ekspozycyjna

Co powoduje zaburzenia lękowe (F40–F48; MB23–MB26) i czym one są?

Zaburzenia lękowe, znane także jako "anxiety disorders" (łac. perturbationes anxietatis), obejmują szerokie spektrum problemów psychicznych, takich jak fobie specyficzne, agorafobia, lęk społeczny, zaburzenie paniczne, uogólnione zaburzenie lękowe i PTSD. Są bardzo powszechne zarówno w Polsce, jak i na świecie.

Wśród głównych przyczyn, które zwiększają ryzyko wystąpienia tych zaburzeń, wymienia się:

• podatność genetyczną zwiększającą reaktywność osi podwzgórze–przysadka–nadnercza;
• zaburzenia neurotransmisji (GABA, serotonina);
• traumatyczne zdarzenia i stresujące doświadczenia w dzieciństwie;
• modelowanie lęku przez rodziców lub opiekunów;
• przewlekły stres i brak umiejętności radzenia sobie z napięciem emocjonalnym.

To wieloczynnikowe podłoże sprawia, że diagnostyka i leczenie muszą być holistyczne i uwzględniać zarówno biologiczne, psychologiczne, jak i społeczne aspekty życia pacjenta.

Jak diagnozuje się zaburzenia lękowe przed terapią ekspozycyjną?

Proces diagnostyczny rozpoczyna się od dokładnego wywiadu klinicznego oraz oceny zgodnej z kryteriami ICD-10 lub ICD-11.

W przebiegu diagnozy wykorzystuje się:

• standaryzowane kwestionariusze, takie jak Beck Anxiety Inventory, Skala Lęku PANAS;
• strukturalizowane wywiady (np. SCID-5);
• kwestionariusze do oceny PTSD (np. PCL-5).

Bardzo istotna jest również ocena ogólnego stanu zdrowia pacjenta i wykrycie ewentualnych zaburzeń współwystępujących. To pozwala określić, czy terapia ekspozycyjna będzie bezpieczna i skuteczna.

Warto przy tym pamiętać:

• wszelka diagnostyka powinna być prowadzona przez doświadczonego psychologa lub psychiatrę;
• ważne jest, aby nie pominąć problemów somatycznych, które mogą być przeciwwskazaniem do ekspozycji.

Jak przebiega terapia ekspozycyjna i kto ją przeprowadza?

Terapia ekspozycyjna ma charakter strukturalizowany i jest realizowana wyłącznie przez wykwalifikowanych terapeutów poznawczo-behawioralnych (CBT) oraz lekarzy psychiatrów. Sesje prowadzone są indywidualnie lub grupowo i obejmują wybrane techniki ekspozycji:

• Ekspozycja in vivo: pacjent konfrontuje się z realnymi bodźcami wywołującymi lęk, np. wchodzi do windy;
• Ekspozycja in sensu: ekspozycja w wyobraźni polegająca na szczegółowym opisaniu sytuacji lękotwórczej;
• Ekspozycja interoceptywna: prowokowanie odczuć ciała znanych z napadów lęku przez ćwiczenia oddechowe lub fizyczne;
• Ekspozycja z użyciem VR: immersja w symulowaną wirtualnie sytuację fobijną.

Każda sesja trwa zazwyczaj od 60 do 90 minut, a standardowy cykl to 8–16 spotkań. Hierarchia bodźców lękowych pozwala na stopniowe przyzwyczajanie się i wygaszanie reakcji lękowych.

Warto wiedzieć:

• ekspozycja zawsze odbywa się w kontrolowanych warunkach;
• terapeuta dostosowuje tempo do możliwości pacjenta;
• istotna jest współpraca i aktywność własna osoby leczonej.

Jakie są wskazania i przeciwwskazania do terapii ekspozycyjnej?

Terapia ekspozycyjna ma szerokie zastosowanie w leczeniu problemów lękowych, choć istnieją pewne ograniczenia.

Wskazania:

• specyficzne fobie (np. strach przed pająkami, lataniem);
• agorafobia;
• lęk społeczny;
• zaburzenie lękowe z napadami paniki;
• zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD);
• zespół stresu pourazowego (PTSD).

Przeciwwskazania:

• niestabilne choroby układu krążenia (np. arytmia serca);
• psychozy lub ciężka depresja z dużym ryzykiem samobójczym;
• brak zaangażowania lub współpracy pacjenta;
• nasilone opory związane z ekspozycją.

W takich przypadkach konieczne jest wcześniejsze leczenie farmakologiczne lub inne, ukierunkowane interwencje.

Jakie efekty przynosi terapia ekspozycyjna?

Skuteczność terapii ekspozycyjnej w leczeniu zaburzeń lękowych potwierdzają liczne badania naukowe oraz doświadczenia polskich i zagranicznych ośrodków terapeutycznych. Według danych:

• aż 70–90% pacjentów zgłasza znaczącą poprawę i redukcję objawów lękowych;
• większość osób utrzymuje efekty leczenia przez minimum 6–12 miesięcy po zakończeniu terapii.

Oto przykładowe wyniki badań z Polski dotyczące skuteczności ekspozycji u różnych grup pacjentów:

Dodatkowo terapia ekspozycyjna zwiększa poczucie własnej skuteczności i kompetencji w radzeniu sobie z lękiem.

Cytując prof. dr hab. Andrzeja Cechnickiego: „Systematyczna ekspozycja redukuje lęk poprzez doświadczanie, że katastroficzne myśli nie są zgodne z rzeczywistością”.

Jakie są statystyki dotyczące zaburzeń lękowych w Polsce?

Zaburzenia lękowe są jedną z najczęstszych grup problemów psychicznych w Polsce:

• w opiece psychiatrycznej w 2021 roku pozostawało 1 454 190 osób, z czego 524 820 miało rozpoznanie zaburzenia lękowego;
• wskaźnik zachorowalności wynosił 1 685,23 na 100 000 osób;
• prawie 16,1% Polaków doświadczało w życiu przynajmniej jednego zaburzenia nerwicowego, w tym:
  • lęk napadowy 7,04%;
  • fobie specyficzne 4,89%.

Liczby te potwierdzają skalę problemu oraz ogromną potrzebę profesjonalnego leczenia i wsparcia.

Jakie działania profilaktyczne i trendy na przyszłość?

Profilaktyka zaburzeń lękowych oraz rozwijanie nowych metod terapeutycznych to bardzo ważny kierunek dla zdrowia publicznego:

• coraz szersza psychoedukacja w szkołach oraz w miejscu pracy;
• profesjonalizacja szkoleń dla lekarzy rodzinnych i psychoterapeutów;
• cyfrowe wsparcie – rozwój terapii online, aplikacji mobilnych i ekspozycji z wykorzystaniem wirtualnej rzeczywistości;
• społeczna kampania przeciwdziałająca stygmatyzacji zaburzeń psychicznych.

Warto zwrócić uwagę na:

• rosnącą dostępność specjalistycznych usług psychologicznych;
• postępującą digitalizację i personalizację terapii;
• wzrost zaangażowania państwa w działania profilaktyczne i edukacyjne.

Terapia ekspozycyjna jest innowacyjną, sprawdzoną naukowo metodą pozwalającą skutecznie ograniczać i wygaszać lęki utrudniające życie codzienne. Procedura oparta na teorii uczenia się, nadzorowana przez wykwalifikowanych terapeutów, pozwala pacjentom odzyskać kontrolę, kompetencje społeczne i poczucie własnej wartości.

Dostępność nowych technologii oraz rosnąca liczba specjalistów zwiększa skuteczność i dostępność tej metody. W świetle rosnącej liczby rozpoznań zaburzeń lękowych w Polsce, należy spodziewać się coraz większego zapotrzebowania na profesjonalnie prowadzoną terapię ekspozycyjną, zarówno w tradycyjnej, jak i cyfrowej formie.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Diagnozę i leczenie zawsze powinien prowadzić wykwalifikowany specjalista.

Bibliografia

1. NIZP-PZH. Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania 2022. Dostęp online: https://www.gov.pl/web/
2. CBOS, 2019. Badania dotyczące przemocy i traumy w Polsce. Dostęp online: http://cbos.pl
3. GUS - Bank Danych Lokalnych. Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania. Dostęp online: https://bdl.stat.gov.pl
4. American Psychological Association. Clinical Practice Guideline for PTSD. Dostęp online: https://www.apa.org/