Atypowa anoreksja - co to takiego i czym się objawia?

Atypowa anoreksja (ang. atypical anorexia nervosa, łac. anorexia nervosa atypica) to podtyp jadłowstrętu psychicznego, w którym pacjentka lub pacjent wykazuje wszystkie objawy anoreksji, jednak bez znacznego spadku masy ciała. Pomimo prawidłowej lub podwyższonej wagi ciało i organizm są wyniszczane przez restrykcyjne diety i obsesyjne ćwiczenia.

Etiologia obejmuje czynniki biologiczne, społeczne i psychiczne, w tym zaburzony obraz własnego ciała i presję kultury szczupłości. Zapobieganie opiera się na edukacji oraz wczesnej interwencji psychologicznej. Leczenie łączy psychoterapię (głównie poznawczo-behawioralną), wsparcie dietetyczne, farmakoterapię objawową i opiekę wielospecjalistyczną.

Czym jest atypowa anoreksja – jadłowstręt psychiczny atypowy?

To zaburzenie odżywiania, w którym występują typowe objawy anoreksji, takie jak silny lęk przed przytyciem, ograniczanie jedzenia i zaburzone postrzeganie własnego ciała, ale bez istotnej utraty masy ciała. Osoba może mieć prawidłową wagę lub nawet nadwagę, co często opóźnia rozpoznanie i leczenie.

Klasyfikacje i definicje atypowej anoreksji

Atypowa anoreksja definiowana jest jako zaburzenie odżywiania z pełnym zespołem objawów anoreksji psychicznej, przy jednoczesnym braku poważnej utraty masy ciała lub przy jej utrzymaniu w prawidłowym zakresie. Według klasyfikacji ICD-10 znajduje się pod kodem F50.1 i opisuje sytuacje, gdy objawy anoreksji są obecne, ale nie dochodzi do istotnego obniżenia masy ciała. W nowszych klasyfikacjach, takich jak DSM-5, funkcjonuje termin „atypical anorexia nervosa”, podkreślający diagnostyczny nacisk na zachowanie i myśli, a nie jedynie na wskaźniki masy ciała.

Różnice w prezentacji choroby – co warto wiedzieć?

W atypowej anoreksji osoby doświadczają tych samych myśli obsesyjnych na punkcie jedzenia i sylwetki, co chorzy na klasyczną anoreksję. W praktyce oznacza to, że nawet osoby z prawidłową wagą, a także z nadwagą, mogą zmagać się z poważnymi konsekwencjami psychicznymi oraz fizycznymi, wynikającymi z restrykcji dietetycznych i głodówek. Często otoczenie nie rozpoznaje problemu lub nie traktuje go poważnie, co opóźnia podjęcie leczenia.

Jakie są przyczyny atypowej anoreksji?

Przyczyny atypowej anoreksji są złożone i najczęściej wynikają z połączenia czynników psychologicznych, biologicznych i społecznych. Do najczęstszych należą niska samoocena, presja kulturowa dotycząca wyglądu oraz traumatyczne doświadczenia życiowe. Znaczenie mogą mieć także predyspozycje genetyczne i zaburzenia neurobiologiczne, takie jak nadwrażliwość na stres.

Wieloczynnikowa etiologia

Rozwój atypowej anoreksji jest złożonym procesem uwarunkowanym przez wiele czynników. Istotną rolę odgrywają:

• tendencje osobowościowe, takie jak perfekcjonizm oraz nadmierna samokrytyka;
• presja społeczna i medialna promująca szczupłą sylwetkę i związana z kultem ciała;
• zaburzony obraz własnego ciała, często pogłębiany przez dysmorfofobię;
• doświadczone traumy, w tym molestowanie, mobbing, czy wymagania otoczenia (szczególnie w sporcie wyczynowym);
• wywiad rodzinny i czynniki genetyczne;
• uwarunkowania neurobiologiczne, w tym nieprawidłowa regulacja neuroprzekaźników.

Jak podkreśla prof. Anna Lewitt, dietetyk kliniczny z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego: "Wieloaspektowe uwarunkowania anoreksji atypowej wymagają holistycznego podejścia diagnostycznego i terapeutycznego."

Jak przebiega diagnostyka atypowej anoreksji?

Opiera się na szczegółowym wywiadzie psychiatrycznym, ocenie zachowań żywieniowych i obrazu ciała pacjenta. Najważniejsze jest szybkie rozpoznanie objawów typowych dla anoreksji mimo braku znacznej utraty masy ciała. Właśnie dlatego ważna jest współpraca psychiatry, psychologa i lekarza rodzinnego.

Wywiad i badania kliniczne w kontekście anoreksji atypowej

Aby postawić rozpoznanie atypowej anoreksji, konieczne jest przeprowadzenie dokładnego wywiadu psychiatrycznego i klinicznego. Skupia się on na analizie codziennych nawyków żywieniowych, intensywności lęku przed przybraniem na wadze oraz poziomu samooceny związanego z masą ciała i sylwetką.

W procesie diagnostycznym standardowo wykorzystuje się następujące elementy:

• ocenę zachowań dotyczących jedzenia, w tym restrykcji, głodówek, napadów objadania czy przeczyszczania;
• pomiar parametrów somatycznych, takich jak BMI oraz laboratoryjnych wskaźników niedoborów i powikłań metabolicznych;
• zastosowanie skal psychometrycznych, m.in. EDE-Q czy EAT-26;
• wykluczenie innych przyczyn utraty wagi i objawów somatycznych – takich jak zaburzenia endokrynologiczne czy nowotwory.

Jakie są objawy atypowej anoreksji?

Objawy atypowej anoreksji często są bagatelizowane, ponieważ nie towarzyszy im znaczna utrata masy ciała. Mimo to zaburzenie może być równie niebezpieczne jak klasyczna anoreksja i prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.

Prezentacja kliniczna

Atypowa anoreksja manifestuje się szeregiem objawów psychicznych i somatycznych, mimo iż masa ciała pozostaje w normie lub jest podwyższona. Do najczęściej spotykanych symptomów należą:

• obsesyjne myślenie o kontroli przyjmowanych kalorii, wadze i wyglądzie;
• drastyczne ograniczenia dietetyczne, posty lub stała eliminacja wybranych grup produktów;
• nadmierne ćwiczenia fizyczne i aktywność przekraczająca fizjologiczne potrzeby organizmu;
• zaburzenia emocjonalne pod postacią lęku, depresji, wycofania społecznego;
• powikłania somatyczne: zaburzenia miesiączkowania, osteopenia, zaburzenia elektrolitowe.

Należy podkreślić, że pomimo braku spadku masy ciała, konsekwencje medyczne restrykcyjnego sposobu odżywiania mogą być równie groźne jak w klasycznych postaciach anoreksji.

Jak wygląda leczenie atypowej anoreksji?

Leczenie atypowej anoreksji wymaga podejścia wielospecjalistycznego i indywidualnie dobranej terapii. Podstawą jest psychoterapia, najczęściej poznawczo-behawioralna, wspierana przez opiekę psychiatryczną i dietetyczną.

Podejście wielospecjalistyczne

Skuteczne leczenie atypowej anoreksji opiera się na współpracy zespołu specjalistów. Najważniejsze elementy terapii to:

• psychoterapia poznawczo-behawioralna, szczególnie w formie indywidualnej i rodzinnej, której celem jest zmiana przekonań na temat jedzenia oraz sylwetki;
• psychoedukacja i wsparcie dietetyczne, które mają odbudować zdrowy sposób myślenia o jedzeniu oraz stopniowo normalizować przyjmowanie posiłków;
• farmakoterapia wspomagająca (głównie leki z grupy SSRI w przypadku depresji lub lęku);
• hospitalizacja psychiatryczna i internistyczna u osób w stanie zagrożenia życia lub z ciężkimi powikłaniami;
• konsultacje endokrynologa, ginekologa i kardiologa, jeśli pojawiają się specyficzne dolegliwości ze strony układów tych narządów.

W niektórych przypadkach stosuje się farmakoterapię, zwłaszcza gdy współistnieją depresja, lęki lub zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne. Celem leczenia jest nie tylko poprawa relacji z jedzeniem, ale też odbudowanie zdrowego obrazu siebie i poprawa funkcjonowania psychicznego.

Jakie typy anoreksji występują?

W oficjalnych klasyfikacjach stosuje się następujący podział:

• F50.0 – jadłowstręt psychiczny (anorexia nervosa);
• F50.1 – jadłowstręt psychiczny atypowy (atypical anorexia nervosa).

Zgodnie z kryteriami DSM-5 anoreksja dzieli się także na postać restrykcyjną i typ z napadami objadania się lub z zachowaniami przeczyszczającymi.

Jakie leki wspomagające można stosować w leczeniu atypowej anoreksji?

Farmakoterapia objawowa

W leczeniu atypowej anoreksji farmakoterapia ma znaczenie wspierające:

• selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), takie jak fluoksetyna – stosowane przy obecnych objawach depresyjnych lub lękowych;
• leki przeciwlękowe (np. krótkotrwale benzodiazepiny), wyłącznie doraźnie i pod ścisłą kontrolą lekarza;
• leki zwiększające apetyt (np. mirtazapina) – niekiedy używane w początkowej fazie odbudowy prawidłowego sposobu odżywiania.

Wskazania do farmakoterapii zawsze ustala lekarz psychiatra, a jej stosowanie powinno być połączone z równoczesną psychoterapią i wsparciem dietetycznym.

Do jakich specjalistów należy się zgłosić?

W przypadku podejrzenia atypowej anoreksji warto zwrócić się do następujących specjalistów:

• psychiatra lub psychoterapeuta z doświadczeniem w leczeniu zaburzeń odżywiania;
• dietetyk kliniczny;
• internista lub endokrynolog (dla oceny powikłań metabolicznych i hormonalnych);
• ginekolog (jeśli pojawiają się zaburzenia miesiączkowania i inne komplikacje hormonalne).

Takie podejście gwarantuje kompleksową ocenę stanu zdrowia i dobór optymalnego modelu leczenia zarówno pod kątem psychicznym, jak i fizycznym.

Jak często występuje atypowa anoreksja – statystyki w Polsce

Najczęściej objawy anoreksji pojawiają się w okresie dorastania, a szczególnie narażone są dziewczęta w wieku 12–18 lat. W Polsce ogólna częstość anoreksji psychicznej oceniana jest na 0,5–1% nastolatek i 0,2–0,8% osób dorosłych. Wśród wszystkich pacjentek i pacjentów leczonych z powodu zaburzeń odżywiania, ponad 39% stanowią przypadki anoreksji – zarówno klasycznej, jak i atypowej. Specjaliści podkreślają, że atypowa anoreksja jest równie powszechna jak klasyczna, ale pacjenci rzadziej zgłaszają się po profesjonalną pomoc, co może dramatycznie pogorszyć rokowania.

Jak zapobiegać jadłowstrętowi psychicznemu atypowemu?

Skutecznej zapobiega atypowej anoreksji można przede wszystkim dzięki edukacji i szybkiemu reagowaniu. Najważniejsze elementy profilaktyki obejmują:

• wprowadzenie edukacji dotyczącej zdrowego stylu życia i pozytywnego obrazu ciała do programów szkolnych;
• programy psychoedukacyjne ukierunkowane na młodzież i rodziców;
• warsztaty rozwijające umiejętność krytycznej analizy przekazów medialnych i ich wpływu na samoocenę;
• wczesne rozpoznawanie i reagowanie na pierwsze objawy zaburzeń odżywiania przez bliskich, nauczycieli oraz środowisko medyczne;
• ścisłą współpracę rodziny, specjalistów medycznych i psychologów.

Wdrożenie powyższych działań przeciwdziała rozwijaniu się zaburzonych zachowań wokół jedzenia, a szybkie rozpoczęcie terapii znacznie zwiększa szanse na zdrowienie.

Co musisz wiedzieć o atypowej anoreksji?

Atypowa anoreksja, mimo iż nie prowadzi do znacznej utraty masy ciała, jest poważnym zaburzeniem psychicznym i somatycznym, niosącym ryzyko licznych powikłań medycznych i psychologicznych. Wynika z połączenia czynników biologicznych, środowiskowych i kulturowych oraz indywidualnych predyspozycji osobowościowych.

Jej rozpoznanie opiera się na dokładnym wywiadzie i ocenie zachowań żywieniowych, a skuteczne leczenie wymaga współpracy wielu specjalistów. Przyszłość medycyny i psychoterapii wskazuje na rosnące znaczenie profilaktyki oraz szybkiej interwencji. Wczesne podjęcie działań pozwala skutecznie redukować śmiertelność oraz poprawić jakość życia osób dotkniętych jadłowstrętem atypowym.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Diagnozę i leczenie zawsze powinien prowadzić wykwalifikowany specjalista.

Bibliografia

• Światowa Organizacja Zdrowia. Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-10. Dostęp online: http://www.onkologia-online.pl/
• Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. Dieta w leczeniu anoreksji. Dostęp online: https://pacjent.gov.pl/
• A. Lewitt, K. Brzęczek, A. Krupienicz. Interwencje żywieniowe w leczeniu anoreksji – wskazówki dietetyczne. Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2008;4(3):128–136. Dostęp online: https://journals.viamedica.pl/

FAQ