Selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI) to grupa leków przeciwdepresyjnych, które od dekad stanowią podstawę farmakoterapii różnych zaburzeń psychicznych. Około 5% dorosłej populacji cierpi na depresję, a do 2030 roku stanie się ona najczęściej występującą chorobą na świecie.

W Polsce refundowane leki przeciwdepresyjne wykupiło w 2023 roku 1,7 miliona osób – o 83% więcej niż dekadę wcześniej. SSRI charakteryzują się wysokim profilem bezpieczeństwa i szerokim spektrum zastosowań, od epizodów depresyjnych po zaburzenia lękowe i obsesyjno-kompulsywne. Mechanizm ich działania opiera się na selektywnym hamowaniu wychwytu zwrotnego serotoniny, co prowadzi do zwiększenia stężenia tego neuroprzekaźnika w przestrzeni synaptycznej.

Czym są SSRI i jak działają w organizmie człowieka?

Selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (ang. Selective Serotonin Reuptake Inhibitors, SSRI) stanowią niejednorodną pod względem chemicznym grupę psychoanaleptycznych leków przeciwdepresyjnych. Ich podstawowy mechanizm działania polega na hamowaniu reabsorpcji serotoniny przez neurony poprzez konkurencję o miejsce wiązania z białkiem nośnikowym – transporterem SERT (Serotonin Transporter).

Serotonina, nazywana potocznie "hormonem szczęścia", to organiczna substancja chemiczna powstająca w wyniku przekształceń tryptofanu do 5-hydroksytryptaminy (5-HT). Jest jednym z najważniejszych neuroprzekaźników, odpowiadającym za prawidłowy przepływ sygnału elektrycznego między neuronami. W organizmie człowieka około 90% serotoniny produkowane jest w błonie śluzowej przewodu pokarmowego, natomiast pozostała część syntetyzowana jest w ośrodkowym układzie nerwowym.

Kiedy SSRI hamują wychwyt zwrotny serotoniny, konsekwencją jest zwiększenie jej stężenia w szczelinie synaptycznej pomiędzy neuronami. Prowadzi to do zmian adaptacyjnych receptorów i w efekcie do nasilenia przekaźnictwa serotoninergicznego. Proces ten nie następuje natychmiast – efekt terapeutyczny rozwija się stopniowo, osiągając pełną skuteczność po 4–6 tygodniach leczenia.

Prof. Piotr Gałecki, konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii, podkreśla: "Leki przeciwdepresyjne najpierw zmniejszają lęk. W pierwszym okresie leczenia pacjent przestaje się bać, ale wciąż ma niską samoocenę i poczucie winy. To właśnie wtedy najczęściej dochodzi do prób samobójczych".

Jakie schorzenia można leczyć za pomocą SSRI?

SSRI charakteryzują się podobnym profilem psychotropowym, obejmującym działanie przeciwdepresyjne, umiarkowane przeciwlękowe i aktywizujące. Nie powodują nadmiernej sedacji, co stanowi istotną przewagę nad starszymi grupami leków przeciwdepresyjnych.

Wskazania do stosowania SSRI według klasyfikacji ICD-10 i ICD-11

Zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób ICD-10, SSRI stosuje się przede wszystkim w:

• zaburzeniach depresyjnych (kody F32-F33), w tym epizodach depresyjnych o różnym nasileniu;
• zaburzeniach lękowych (F40-F48), obejmujących fobie społeczne, lęk uogólniony i napady paniki;
• zaburzeniach obsesyjno-kompulsywnych (F42).

W najnowszej klasyfikacji ICD-11, wprowadzonej w 2022 roku, nastąpiły istotne zmiany terminologiczne – "zaburzenia nerwicowe" zastąpiono mniej stygmatyzującym określeniem "zaburzenia lękowe". Wyróżniono również nową kategorię zaburzeń związanych z cierpieniem cielesnym, w których SSRI również znajdują zastosowanie.

Zaburzenia depresyjne (łac. depressio, ang. depression)

• epizody depresyjne umiarkowane i ciężkie;
• zaburzenia depresyjne nawracające;
• dystymia (przewlekła postać depresji o łagodniejszym przebiegu).

Zaburzenia lękowe

• zespół lęku napadowego (napady paniki);
• agorafobia;
• fobia społeczna;
• lęk uogólniony;
• zaburzenia związane z lękiem separacyjnym.

Inne wskazania

• zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (nerwica natręctw);
• zespół stresu pourazowego (PTSD);
• zespół Aspergera;
• zaburzenia odżywiania (jadłowstręt psychiczny, bulimia);
• przedwczesny wytrysk u mężczyzn.

Prof. Dominika Dudek z Kliniki Psychiatrii Dorosłych UJ zauważa: "Leki przeciwdepresyjne leczą neurobiologiczne przyczyny ciężkich depresji. Po zażyciu leku SSRI poziom serotoniny wzrasta natychmiast, ale na efekt terapeutyczny trzeba czekać kilka tygodni".

Które leki należą do grupy SSRI i jakie mają nazwy handlowe?

Do grupy SSRI zalicza się sześć podstawowych substancji czynnych, każda o nieco innym profilu działania:

Escitalopram wyróżnia się spośród innych SSRI jako najbardziej selektywny przedstawiciel tej grupy. Meta-analiza badań wykazała jego przewagę nad innymi SSRI pod względem skuteczności, przy jednoczesnym korzystniejszym profilu tolerancji. Częstość odstawienia z powodu działań niepożądanych wynosiła 6,7% dla escitalopramu w porównaniu z 9,1% dla innych leków.

Fluoksetyna charakteryzuje się najdłuższym okresem półtrwania spośród wszystkich SSRI, co ułatwia proces odstawiania, ale może wydłużać czas osiągnięcia pełnej skuteczności. Jest najczęściej stosowanym lekiem przeciwdepresyjnym i posiada szerokie spektrum wskazań.

Różnorodność postaci farmaceutycznych pozwala na indywidualne dopasowanie leczenia, szczególnie u pacjentów mających trudności z połykaniem tabletek lub wymagających precyzyjnego dawkowania.

Jakie mogą występować działania niepożądane przy stosowaniu SSRI?

SSRI, pomimo wysokiego profilu bezpieczeństwa, mogą wywoływać różnorodne działania niepożądane, szczególnie w pierwszych tygodniach terapii.

Zaburzenia ze strony ośrodkowego układu nerwowego

• zawroty i bóle głowy;
• zaburzenia snu (bezsenność lub nadmierna senność);
• niepokój i akatyzja;
• drżenia mięśniowe;
• w rzadkich przypadkach – myśli samobójcze u dzieci i młodzieży.

Zaburzenia przewodu pokarmowego

• nudności i wymioty (najczęstsze działania niepożądane);
• obniżenie apetytu;
• bóle brzucha;
• zaburzenia stolca (biegunki lub zaparcia).

Zaburzenia funkcji seksualnych (PSSD)

• spadek lub całkowity brak libido;
• zaburzenia erekcji u mężczyzn;
• anorgazmia;
• mogą utrzymywać się nawet po odstawieniu leku.

Zespół serotoninowy – groźne powikłanie

Zespół serotoninowy to potencjalnie zagrażający życiu stan wynikający z nadmiernego pobudzenia receptorów serotoninowych. Może wystąpić przy jednoczesnym stosowaniu SSRI z innymi lekami zwiększającymi poziom serotoniny, takimi jak:

• tramadol i inne silne analgetyki;
• dekstrometorfan (w lekach na kaszel);
• tryptany (w leczeniu migreny);
• inne leki przeciwdepresyjne.

Objawy zespołu serotoninowego obejmują niepokój, dezorientację, pocenie się, drżenie, brak koordynacji i szybkie bicie serca.

Zespół odstawienny

Nagłe przerwanie przyjmowania SSRI może prowadzić do zespołu odstawiennego, którego objawy to:

• bóle i zawroty głowy;
• zaburzenia snu i koszmary senne;
• pogorszenie samopoczucia;
• zaburzenia koordynacji ruchów;
• nudności.

Dlatego odstawianie SSRI powinno następować stopniowo, przez okres minimum 1–2 tygodni.

Jakie są przeciwwskazania i ostrzeżenia dotyczące SSRI?

SSRI nie powinny być stosowane u kobiet w ciąży ze względu na podwyższone ryzyko poronień, wad wrodzonych płodu oraz zespołu odstawiennego u noworodków. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z:

• chorobami układu sercowo-naczyniowego;
• zaburzeniami krzepnięcia krwi;
• epilepsją;
• zaburzeniami czynności wątroby lub nerek.

Ważnym problemem są interakcje lekowe. SSRI hamują aktywność izoenzymów cytochromu P-450, szczególnie CYP2D6, co może prowadzić do zwiększenia stężenia innych leków we krwi.

Jakie są najnowsze trendy i badania dotyczące SSRI?

Współczesne badania nad SSRI koncentrują się na kilku przełomowych kierunkach.

Farmakogenetyka i personalizacja terapii

Najnowsze badania genetyczne wykazują, że skuteczność SSRI jest ściśle powiązana z wariantami genów SLC6A4 i HTR1A. Kombinacja wariantów SS genu SLC6A4 i GG genu HTR1A występuje o 74,61% częściej u osób, u których leczenie było nieskuteczne. Te odkrycia otwierają drogę do personalizacji terapii na podstawie profilu genetycznego pacjenta.

Nowe zastosowania SSRI

Badania z 2025 roku wykazują, że SSRI mogą wspierać walkę z nowotworami przez zwiększanie skuteczności limfocytów T. W eksperymentach połączenie SSRI z immunoterapią prowadziło do znaczącego zmniejszenia guzów różnych typów nowotworów.

Wpływ na funkcje poznawcze

Najnowsze badania z Uniwersytetu Kopenhaskiego pokazują, że SSRI wpływają na receptory 5HT4, co może tłumaczyć ich pozytywny wpływ na pamięć werbalną. Pacjenci wykazali prawie 10-procentową redukcję liczby receptorów komórkowych, co korelowało z poprawą w testach pamięci.

Naukowcy coraz częściej rozważają hormetyczne podejście do zrozumienia mechanizmu działania SSRI. Teoria ta sugeruje, że długoterminowe stosowanie leków może prowadzić do adaptacji organizmu i stopniowego powrotu poziomów serotoniny do wartości wyjściowych.

Jak wygląda przyszłość terapii SSRI w Polsce?

W Polsce obserwuje się dynamiczny wzrost stosowania leków przeciwdepresyjnych. Wartość refundacji leków przeciwdepresyjnych wyniosła w 2023 roku 241 milionów złotych. Szczególnie niepokojący jest rosnący odsetek osób poniżej 18. roku życia realizujących recepty na te leki.

Prof. Jerzy Samochowiec z Kliniki Psychiatrii PUM w Szczecinie podkreśla: "Kariprazyna jako jedyna spośród leków przeciwpsychotycznych II generacji posiada badanie potwierdzające jej przewagę nad innym lekiem w populacji chorych z przeważającymi objawami negatywnymi".

Jakie działania profilaktyczne mogą wspierać terapię SSRI?

Profilaktyka zaburzeń psychicznych obejmuje szereg działań stylu życia, które mogą wspierać farmakoterapię lub nawet zapobiegać rozwojowi choroby.

• aktywność fizyczna: regularny ruch to jeden z najlepszych naturalnych antydepresantów, stymulujący wytwarzanie endorfin;
• zdrowy sen: regularne 8 godzin snu i stałe pory snu wspierają równowagę neurotransmiterów;
• zdrowa dieta: dieta bogata w białko, witaminy i minerały, przy niskim poziomie tłuszczów;
• wsparcie społeczne: podtrzymywanie kontaktów z bliskimi i unikanie izolacji społecznej;
• zarządzanie stresem: techniki relaksacyjne, mindfulness i unikanie przewlekłego stresu.

Statystyki epidemiologiczne w Polsce a leki SSRI

Według najnowszych danych, w Polsce na depresję cierpi około 1,2–4 milionów osób. Badania reprezentatywne z 2022–2023 roku wykazują, że co najmniej łagodne objawy depresji prezentuje 25,8% dorosłych Polaków, w tym 9,4% z objawami umiarkowanymi lub ciężkimi.

Charakterystyczne dla epidemiologii depresji w Polsce jest:

• wyraźna przewaga kobiet – stanowią 73% wszystkich leczonych na depresję;
• szczyt zachorowalności przypada na wiek 35–55 lat;
• mieszkańcy miast korzystają z opieki psychiatrycznej dwukrotnie częściej niż mieszkańcy wsi;
• liczba zwolnień chorobowych z powodu depresji wyniosła w 2023 roku 374 tysiące (Źródło: Narodowy Fundusz Zdrowia).

SSRI stanowią współcześnie podstawę farmakoterapii zaburzeń depresyjnych i lękowych, charakteryzując się korzystnym profilem bezpieczeństwa i szerokim spektrum wskazań. Mechanizm ich działania, oparty na selektywnym hamowaniu wychwytu zwrotnego serotoniny, prowadzi do nasilenia przekaźnictwa serotoninergicznego i stopniowej poprawy stanu psychicznego pacjentów.

Pomimo pewnych ograniczeń, takich jak opóźniony efekt terapeutyczny czy możliwość wystąpienia działań niepożądanych, SSRI pozostają lekami pierwszego wyboru w leczeniu wielu zaburzeń psychicznych. Najnowsze badania nad farmakogenetyką i personalizacją terapii oraz odkrywanie nowych zastosowań tych leków otwierają obiecujące perspektywy dla przyszłości psychiatrii. Konieczne jest jednak pamiętanie, że skuteczne leczenie zaburzeń psychicznych wymaga holistycznego podejścia, łączącego farmakoterapię z psychoterapią i działaniami profilaktycznymi.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Diagnozę i leczenie zawsze powinien prowadzić wykwalifikowany specjalista.

Bibliografia

• Wikipedia - Selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny. Dostęp online: https://pl.wikipedia.org/
• NFZ o zdrowiu - Depresja. Dostęp online: https://ezdrowie.gov.pl/

FAQ