Zaburzenia rytmu dobowego - co warto wiedzieć i skąd to się bierze?

Zaburzenia rytmu dobowego stanowią jeden z najszybciej rosnących problemów zdrowotnych współczesnego społeczeństwa, dotykając już ponad połowy polskiej populacji. Te schorzenia, wynikające z rozregulowania wewnętrznego zegara biologicznego, wpływają nie tylko na jakość snu, ale także na funkcjonowanie poznawcze, nastrój oraz ogólny stan zdrowia.

Najczęstszym typem jest zespół opóźnionej fazy snu, który dotyka 7–16% młodzieży, podczas gdy przewlekła bezsenność związana z zaburzeniami rytmu okołodobowego występuje u około 10% polskiej populacji.

Czym są zaburzenia rytmu dobowego i skąd się biorą?

Zaburzenia rytmu okołodobowego to grupa schorzeń charakteryzujących się rozbieżnością między wewnętrznym zegarem biologicznym człowieka a wymaganymi przez środowisko społeczne porami snu i czuwania. Nasz organizm posiada złożony system chronobiologiczny, którego głównym elementem jest jądro nadskrzyżowaniowe podwzgórza – struktura mózgowa pełniąca rolę „głównego zegara”.

Ten wewnętrzny mechanizm zegarowy reguluje niemal wszystkie procesy fizjologiczne organizmu, w tym wydzielanie hormonów, temperaturę ciała, ciśnienie krwi, metabolizm oraz cykl sen–czuwanie. U zdrowego człowieka rytm okołodobowy trwa około 24 godzin, choć badania pokazują, że endogenny okres oscylacji u ludzi jest nieco dłuższy – wynosi około 24,2–25 godzin.

Mechanizm synchronizacji rytmu dobowego

Synchronizacja tego wewnętrznego rytmu z 24-godzinnym cyklem dnia i nocy odbywa się głównie dzięki światłu słonecznemu. Specjalne komórki fotoreceptorowe siatkówki oka, zawierające melanopsynę, przekazują informacje o jasności otoczenia do jądra nadskrzyżowaniowego, które z kolei reguluje wydzielanie melatoniny przez szyszynkę.

Proces ten jest niezwykle precyzyjny i wrażliwy na zakłócenia. Kiedy organizm otrzymuje sprzeczne sygnały – na przykład jasne światło wieczorem lub brak ekspozycji na światło rano – może dojść do rozregulowania całego systemu chronobiologicznego.

Główne przyczyny zaburzeń rytmu dobowego

Współczesny styl życia sprzyja rozwojowi zaburzeń rytmu okołodobowego.

Dr hab. Adam Wichniak z III Kliniki Psychiatrycznej i Ośrodka Medycyny Snu Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, jeden z najwybitniejszych polskich ekspertów medycyny snu, podkreśla: „Główną przyczyną bezsenności jest dziś niekorzystna zmiana stylu życia i zaburzenia rytmu dobowego”.

Do najważniejszych czynników ryzyka należą:

• niewystarczająca ekspozycja na światło słoneczne w ciągu dnia – spędzanie większości czasu w zamkniętych pomieszczeniach;
• nadmierna ekspozycja na sztuczne światło wieczorem – szczególnie niebieskie światło emitowane przez ekrany urządzeń elektronicznych;
• nieregularny rytm życia – różne pory kładzenia się spać i wstawania;
• brak aktywności fizycznej – szczególnie na świeżym powietrzu;
• nieprawidłowe pory posiłków – jedzenie późno wieczorem lub nieregularne godziny posiłków;
• praca zmianowa – szczególnie nocna;
• podróże z przekraczaniem stref czasowych (jet lag);
• stres przewlekły i problemy emocjonalne.

Jak rozpoznać objawy zaburzeń rytmu dobowego?

Objawy zaburzeń rytmu okołodobowego mogą być różnorodne i wpływają na funkcjonowanie zarówno w dzień, jak i w nocy. Charakterystyczną cechą tych zaburzeń jest to, że sam sen – gdy już nastąpi w odpowiednich dla danej osoby godzinach – zazwyczaj ma normalną strukturę i długość.

Objawy nocne zaburzeń rytmu dobowego

Główne objawy nocne obejmują:

• trudności z zasypianiem w pożądanych godzinach;
• częste wybudzenia podczas snu;
• przedwczesne budzenie się rano;
• uczucie niewyspania pomimo odpowiedniej długości snu;
• płytki, przerywany sen.

Objawy dzienne zaburzeń rytmu dobowego

Objawy dzienne to:

• nadmierna senność w ciągu dnia;
• trudności z koncentracją i zapamiętywaniem;
• obniżony nastrój, drażliwość;
• zmniejszona wydajność pracy;
• bóle głowy;
• problemy żołądkowo-jelitowe;
• zwiększony apetyt, szczególnie na słodycze;
• osłabienie układu immunologicznego.

Często zaburzenia snu wynikają bezpośrednio z zakłóceń naszego rytmu dobowego. Przy długotrwałych zaburzeniach mogą się rozwinąć poważniejsze konsekwencje zdrowotne, włączając choroby sercowo-naczyniowe, zaburzenia metaboliczne czy depresję.

Najczęstsze typy zaburzeń rytmu dobowego

Zespół opóźnionej fazy snu (DSPS)

To najczęstsze zaburzenie rytmu okołodobowego, które dotyka szczególnie młodych ludzi. Według polskich badań występuje u 7–16% młodzieży i stanowi około 7–10% wszystkich przypadków bezsenności zgłaszanych w poradniach zaburzeń snu.

Osoby z DSPS zasypiają dopiero między godziną 2:00 a 6:00 rano i naturalnie budzą się po południu. Problem polega na tym, że taki rytm jest nieprzystosowany do wymagań szkolnych czy zawodowych. Jak podkreśla zespół ekspertów z Centrum Dobrej Terapii, „osoby doświadczające tego zaburzenia mają wieczorem duże trudności z utrzymaniem czuwania, co może być sprzeczne z oczekiwaniami otoczenia”.

Zespół przyśpieszonej fazy snu (ASPS)

To zaburzenie charakteryzuje się bardzo wczesnym zasypianiem (między 19:00 a 21:00) i wczesnym budzeniem się (między 3:00 a 5:00 rano). Występuje przede wszystkim u osób starszych. Chociaż sen może być regenerujący, wcześniejsze rozpoczynanie porannej aktywności bywa problematyczne dla otoczenia.

Nieregularny rytm snu i czuwania

W tym zaburzeniu brak jest stałych godzin snu – pacjenci śpią krótkie okresy rozmieszczone chaotycznie w ciągu całej doby. Sen jest rozbity na liczne drzemki, co uniemożliwia uzyskanie odpowiedniego odpoczynku.

Wzrost problemów ze snem na przestrzeni lat

W 1992 roku (badanie CBOS) odsetek Polaków mających okresowe problemy ze snem wynosił 24%. W 2005 roku (badanie OBOP) wzrósł do 36%, a w 2012 roku (badanie NATPOL) osiągnął już 55% populacji. „Jest to zatrważające, bo oznacza, że okresowe problemy ze snem w Polsce stają się w zasadzie normą” – komentował dr Wichniak.

Szczegółowe statystyki zaburzeń snu w Polsce

Szczegółowa analiza badania NATPOL, przeprowadzona na reprezentatywnej próbie 2413 Polaków, pokazała następujące dane:

• 50,5% populacji zgłasza skargi dotyczące snu (58,9% kobiet, 41,4% mężczyzn);
• 60,2% badanych ma trudności z zasypianiem;
• 45,5% ma problemy z utrzymaniem ciągłości snu;
• 26,4% doświadcza przedwczesnego budzenia się rano;
• 27% skarży się na sen nieprzynoszący odpoczynku.

Przewlekłe zaburzenia rytmu dobowego w Polsce

Zgodnie z szacunkami Narodowej Fundacji Snu, na przewlekłą bezsenność cierpi około 10% Polaków, co oznacza blisko 4 miliony osób. Problem szczególnie dotyka kobiety – występuje u nich około 1,5–2 razy częściej niż u mężczyzn.

Zespół opóźnionej fazy snu dotyka 7–16% młodzieży i stanowi 7–10% wszystkich przypadków bezsenności zgłaszanych w specjalistycznych poradniach. Jest to także najczęstsze zaburzenie snu u dorosłych z ADHD.

Diagnostyka zaburzeń rytmu dobowego

Prawidłowa diagnostyka zaburzeń rytmu okołodobowego wymaga kompleksowego podejścia. Zgodnie ze standardami opracowanymi przez Polskie Towarzystwo Badań nad Snem i Sekcję Psychiatrii Biologicznej Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, proces diagnostyczny powinien trwać co najmniej 14 dni.

Podstawowe metody diagnostyki zaburzeń rytmu dobowego

Dzienniczek snu to podstawowe narzędzie diagnostyczne, w którym pacjent przez minimum 7 dni (zalecane 14 dni) zapisuje:

• godziny kładzenia się do łóżka;
• czas potrzebny do zaśnięcia;
• liczbę i długość nocnych przebudzeń;
• godzinę ostatecznego przebudzenia;
• jakość snu i samopoczucie po przebudzeniu;
• drzemki w ciągu dnia;
• przyjmowane leki i używki.

Aktygrafia to obiektywne badanie rytmu aktywności i spoczynku przy użyciu małego urządzenia przypominającego zegarek, noszonego przez 7–14 dni. Jak wyjaśnia Centrum Medycyny Snu Senare, aktygraf „rejestruje aktywność ruchową pacjenta przez całą dobę”, co pozwala na precyzyjną ocenę wzorców snu i czuwania.

Zaawansowane metody diagnostyki zaburzeń rytmu dobowego

Pomiar DLMO (Dim Light Melatonin Onset) to złoty standard oceny rytmu okołodobowego. Polega na pobieraniu próbek śliny co godzinę przez 5 kolejnych godzin wieczorem w słabym oświetleniu (poniżej 10 lux) w celu oznaczenia momentu rozpoczęcia wieczornego wydzielania melatoniny.

Badanie temperatury głębokiej ciała oraz oznaczenie metabolitów melatoniny w moczu to dodatkowe biomarkery rytmu okołodobowego używane w szczególnych przypadkach.

Leczenie zaburzeń rytmu okołodobowego opiera się na trzech filarach: chronoterapii (melatonina i fototerapia), interwencjach behawioralnych oraz farmakoterapii wspomagającej.

Melatonina w leczeniu zaburzeń rytmu dobowego

Melatonina, nazywana „hormonem ciemności”, to najskuteczniejszy środek w leczeniu zaburzeń rytmu okołodobowego. W Polsce dostępne są preparaty o różnych mechanizmach uwalniania – natychmiastowym i przedłużonym.

Zasady stosowania melatoniny:

• dawka: 0,5–5 mg na dobę (w zależności od typu zaburzenia);
• czas podania: 1–3 godziny przed pożądaną porą zaśnięcia;
• okres leczenia: minimum 2–4 tygodnie, często dłużej;
• najlepsza skuteczność przy regularnym stosowaniu.

Dla zespołu opóźnionej fazy snu zaleca się podawanie melatoniny 3–5 godzin przed zwykłą porą snu pacjenta. W przypadku osób starszych (powyżej 55 lat) melatonina o przedłużonym uwalnianiu w dawce 2 mg jest zarejestrowana jako lek pierwszego wyboru w leczeniu bezsenności.

Fototerapia – leczenie zaburzeń rytmu dobowego światłem

Terapia światłem to druga najważniejsza metoda chronoterapeutyczna. Według ekspertów, stosowanie odpowiednio dobranej ekspozycji na jasne światło (10 000 luksów) może skutecznie przesuwać fazę rytmu okołodobowego.

Interwencje behawioralne w leczeniu zaburzeń rytmu dobowego

Terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I) oraz zasady higieny snu stanowią ważne uzupełnienie chronoterapii. Narodowa Fundacja Snu i Instytut Psychiatrii i Neurologii regularnie organizują kursy akredytowane przez Europejskie Towarzystwo Badań nad Snem.

Podstawowe zasady higieny snu:

• regularne pory snu i czuwania (także w weekendy);
• ograniczenie ekspozycji na światło niebieskie 2–3 godziny przed snem;
• aktywność fizyczna, ale nie tuż przed snem;
• unikanie kofeiny po południu, alkoholu wieczorem;
• stworzenie optymalnych warunków w sypialni (ciemność, cisza, temperatura 18–20°C);
• unikanie długich drzemek po godzinie 15:00.

Profilaktyka zaburzeń rytmu okołodobowego opiera się na świadomym kształtowaniu środowiska i nawyków sprzyjających prawidłowemu funkcjonowaniu zegara biologicznego.

Strategia świetlna w profilaktyce zaburzeń rytmu dobowego

Ekspozycja na jasne światło słoneczne rano (minimum 30 minut w ciągu pierwszych 2 godzin po przebudzeniu) wzmacnia naturalny rytm okołodobowy. Równie ważne jest ograniczenie sztucznego światła wieczorem – szczególnie niebieskiego emitowanego przez urządzenia elektroniczne.

Regularność jako fundament zdrowia rytmu dobowego

Stałe pory wstawania (nawet w weekendy) to jeden z najważniejszych czynników stabilizujących rytm dobowy. Jak podkreśla dr Wichniak: „Wstawanie rano zawsze o tej samej porze, regularny tryb życia, unikanie silnego światła wieczorem i ciemnych pomieszczeń w ciągu dnia wzmacniają rytm okołodobowy”.

Rola aktywności fizycznej w profilaktyce zaburzeń rytmu dobowego

Regularna aktywność fizyczna, szczególnie na świeżym powietrzu i w pierwszej połowie dnia, znacząco wpływa na jakość snu. Należy jednak unikać intensywnych ćwiczeń na 3–4 godziny przed snem.

Dieta chronobiologiczna

Regularne pory posiłków działają jako dodatkowy sygnał dla zegara biologicznego. Kolacja powinna być spożyta co najmniej 3 godziny przed snem, a wieczorem można pozwolić sobie jedynie na lekką przekąskę.

Perspektywy i najnowsze trendy w leczeniu zaburzeń rytmu dobowego

Medycyna snu w Polsce dynamicznie się rozwija. Wzrasta świadomość społeczna problemu – przykładem są działania Narodowej Fundacji Snu oraz obchody Światowego Dnia Snu (16 marca), które mają na celu edukację społeczeństwa o znaczeniu zdrowego snu.

Rozwija się personalizowana medycyna snu oparta na indywidualnych biomarkerach rytmu okołodobowego. Coraz większą rolę odgrywają przenośne urządzenia do monitorowania snu i aktygrafii, które umożliwiają długoterminową obserwację pacjentów w warunkach domowych.

Specjalistyczne lampy do światłoterapii stają się bardziej dostępne, a ich parametry są lepiej dostosowane do potrzeb różnych grup pacjentów. Rozwijają się także aplikacje mobilne wspierające higienę snu i monitorowanie rytmu dobowego.

Edukacja i dostępność leczenia zaburzeń rytmu dobowego – podsumowanie

Polskie Towarzystwo Badań nad Snem wraz z Narodową Fundacją Snu prowadzi regularne kursy dla specjalistów, co przekłada się na lepszą dostępność wykwalifikowanej opieki medycznej w zakresie zaburzeń snu.

Zaburzenia rytmu dobowego stanowią poważny i narastający problem zdrowia publicznego w Polsce, dotykający już ponad połowy społeczeństwa. Najczęstszym typem jest zespół opóźnionej fazy snu u młodych ludzi, podczas gdy u osób starszych dominują problemy z utrzymaniem ciągłości snu związane ze spadkiem endogennej produkcji melatoniny.

Współczesna medycyna snu oferuje skuteczne metody leczenia oparte na chronoterapii (melatonina i fototerapia) oraz interwencjach behawioralnych, jednak podstawą pozostaje profilaktyka poprzez przestrzeganie zasad higieny snu i regularność trybu życia. Rosnąca świadomość problemu oraz rozwój specjalistycznej opieki medycznej w Polsce dają nadzieję na poprawę sytuacji epidemiologicznej w najbliższych latach.

Bibliografia

• Circadian misalignment and health. Dostęp online: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov
• Circadian rhythm sleep disorders. Dostęp online: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/
• Circadian Rhythm Sleep-Wake Disorders: a Contemporary Review. Dostęp online: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/
• Rozpowszechnienie subiektywnej bezsenności w populacji polskiej. Dostęp online: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/
• Rhythms of life: circadian disruption and brain disorders. Dostęp online: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/
• A clinical approach to circadian rhythm sleep disorders. Dostęp online: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/
• Narodowa Fundacja Snu. Dostęp online: https://www.nfs.org.pl/

FAQ