Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (TMS) - metoda leczenia zaburzeń neuropsychiatrycznych

Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna, znana jako TMS, to bezpieczna i skuteczna metoda nieinwazyjnej neurostymulacji, która na stałe wpisała się w standardy leczenia wielu zaburzeń psychicznych i neurologicznych. Metoda ta wykorzystuje silne pole magnetyczne do precyzyjnej modulacji aktywności neuronalnej określonych obszarów mózgu, oferując nadzieję pacjentom, u których tradycyjne metody terapii okazały się nieskuteczne.

TMS stanowi szczególnie istotną opcję terapeutyczną w leczeniu depresji lekoopornej, uzyskując aprobatę FDA już w 2008 roku, a następnie rozszerzając swoje zastosowania na inne schorzenia, takie jak zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne czy migrena z aurą. Charakteryzuje się minimalnym ryzykiem poważnych skutków ubocznych, co dla farmakoterapii u pacjentów z lekooporności lub nietolerancji leków.

Czym jest przezczaszkowa stymulacja magnetyczna TMS?

Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (ang. transcranial magnetic stimulation, TMS; łac. stimulatio magnetica transcranialis) to nieinwazyjna metoda neurostymulacji, która wykorzystuje krótkotrwałe impulsy magnetyczne do modulacji aktywności neuronalnej w specyficznych obszarach kory mózgowej. Metoda opiera się na prawie indukcji elektromagnetycznej Faradaya, odkrytym w 1831 roku, gdzie zmieniające się pole magnetyczne indukuje przepływ prądu elektrycznego w przewodnikach - w tym przypadku w tkance nerwowej mózgu.

Mechanizm działania TMS polega na wytworzeniu impulsu magnetycznego o natężeniu porównywalnym do rezonansu magnetycznego (około 1,5-3 tesli), który generowany jest przez specjalną cewkę umieszczoną na powierzchni głowy pacjenta. Pole magnetyczne przenika bezpośrednio przez czaszkę, skórę i opony mózgowe, docierając do kory mózgowej na głębokość około 3-4 centymetrów, gdzie indukuje lokalny przepływ prądu elektrycznego zdolny do depolaryzacji lub hiperpolaryzacji neuronów.

Jak działa terapia TMS w leczeniu depresji i innych zaburzeń psychicznych?

Terapeutyczne działanie TMS opiera się na zdolności mózgu do neuroplastyczności - możliwości tworzenia nowych połączeń synaptycznych i reorganizacji funkcjonalnej. Powtarzana stymulacja magnetyczna (rTMS) indukuje długotrwałe zmiany w aktywności neuronalnej poprzez mechanizmy podobne do długotrwałej potencjacji (LTP) i długotrwałej depresji (LTD) synaptycznej.

W zależności od częstotliwości stymulacji można osiągnąć różne efekty terapeutyczne. Wysokoczęstotliwościowa stymulacja (5-20 Hz) wywiera działanie pobudzające, zwiększając pobudliwość korową, natomiast niskoczęstotliwościowa stymulacja (≤1 Hz) działa hamująco, obniżając aktywność neuronalną.

Mechanizmy neurobiologiczne działania TMS

TMS wpływa na kluczowe systemy neuroprzekaźnikowe mózgu, modulując przede wszystkim szlaki glutaminergiczne i GABAergiczne. Stymulacja prowadzi do zwiększenia ekspresji czynnika neurotroficznego pochodzenia mózgowego (BDNF) oraz aktywacji receptorów TrkB, co sprzyja procesom neuroplastyczności i neurogenesy.

Badania neurobiologiczne wykazują, że TMS modyfikuje aktywność receptorów NMDA i AMPA, zwiększa syntezę białek i ekspresję genów związanych z plastycznością synaptyczną, wpływa na strukturalne zmiany w korze mózgowej i szlakach istoty białej oraz zmienia globalny wzorzec aktywności mózgu.

W jakich chorobach depresyjnych pomaga terapia TMS?

Depresja stanowi jedno z najlepiej udokumentowanych wskazań do terapii TMS. Według Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10, zaburzenia depresyjne klasyfikowane są jako epizody depresji różnego nasilenia (F32.0-F32.9), podczas gdy ICD-11 wprowadza bardziej funkcjonalne podejście do zaburzeń nastroju.

Depresja lekooporna a terapia TMS

Depresja lekooporna (TRD - treatment-resistant depression) definiowana jest jako brak odpowiedzi na leczenie co najmniej dwoma lekami przeciwdepresyjnymi z różnych grup farmakologicznych, stosowanymi we właściwej dawce i przez odpowiedni czas. Szacuje się, że dotyczy około 30-50% pacjentów cierpiących na depresję.

Badania kliniczne wykazują, że TMS w leczeniu depresji lekoopornej osiąga:

• wskaźniki odpowiedzi: 40-60% pacjentów;
• wskaźniki remisji: 25-30% pacjentów;
• długotrwałe efekty: poprawa utrzymuje się przez co najmniej 12 miesięcy po zakończeniu terapii.

W metaanalizie Berlima i współpracowników obejmującej 29 badań potwierdzono, że rTMS jest znacząco bardziej skuteczna niż placebo w redukcji objawów depresji. Szczególnie obiecujące są wyniki badania SAINT, gdzie wskaźnik remisji wyniósł 90% przy zastosowaniu przyspieszonego protokołu iTBS.

Depresja w przebiegu zaburzenia dwubiegunowego i TMS

TMS znajduje również zastosowanie w leczeniu epizodów depresyjnych w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej. Badania wskazują na skuteczność metody szczególnie w przypadkach, gdy standardowa farmakoterapia stabilizatorami nastroju okazuje się niewystarczająca. Kluczowe jest właściwe kwalifikowanie pacjentów i monitorowanie pod kątem ewentualnego przełączenia w epizod maniakalny.

Najczęstsze skutki uboczne TMS

Większość skutków ubocznych TMS ma charakter łagodny i przejściowy. Ból głowy występuje u 5-10% pacjentów, zwykle mija w ciągu godziny po zabiegu. Dyskomfort w miejscu stymulacji objawiający się uczuciem mrowienia lub kłucia jest obserwowany u większości pacjentów, ale ma charakter przejściowy.

Przejściowe zawroty głowy obserwowane są u niektórych pacjentów, szczególnie po pierwszych sesjach. Zaburzenia słuchu są bardzo rzadkie i można im zapobiegać stosując odpowiednią ochronę słuchu. Badania wykazują, że TMS jest wolne od większości skutków ubocznych typowych dla leków przeciwdepresyjnych, takich jak przyrost masy ciała, problemy seksualne czy zaburzenia żołądkowo-jelitowe, co czyni ją atrakcyjną opcją terapeutyczną dla wielu pacjentów.

Jak przebiega terapia TMS?

Terapia TMS to dokładnie zaplanowany i zindywidualizowany proces leczniczy, który wymaga specjalistycznego przygotowania i monitorowania. Cały proces charakteryzuje się wysoką precyzją i bezpieczeństwem wykonania. Przed rozpoczęciem leczenia TMS każdy pacjent przechodzi szczegółową kwalifikację medyczną, która obejmuje wywiad psychiatryczny lub neurologiczny, ocenę przeciwwskazań, określenie optymalnego protokołu stymulacji oraz ustalenie progu motorycznego – minimalnej mocy potrzebnej do wywołania odpowiedzi ruchowej. Ten etap jest kluczowy dla bezpieczeństwa i skuteczności całej terapii.

• pojedyncza sesja TMS trwa 10-40 minut w zależności od protokołu;
• nie wymaga znieczulenia – pacjent pozostaje przytomny przez cały czas zabiegu;
• umożliwia natychmiastowy powrót do normalnych czynności;
• jest wykonywana 5 dni w tygodniu przez okres 4-6 tygodni;
• podczas sesji pacjent może odczuwać łagodne postukiwanie w miejscu aplikacji cewki oraz słyszeć charakterystyczny dźwięk impulsów magnetycznych.

Nowoczesne protokoły TMS – to warto wiedzieć!

Stymulacja Theta Burst (TBS) to nowszy, bardziej efektywny protokół, który skraca czas sesji do 3 minut (iTBS – intermittent Theta Burst Stimulation), naśladuje naturalne rytmy mózgowe (częstotliwość theta 5-7 Hz) oraz wykazuje podobną skuteczność do konwencjonalnych protokołów przy znacznie krótszym czasie aplikacji. Przyspieszony TMS (aTMS) polega na przeprowadzeniu wielokrotnych sesji dziennie, co pozwala na szybsze uzyskanie efektów terapeutycznych (już po kilku dniach), skrócenie całkowitego czasu terapii oraz wyższą skuteczność w przypadkach lekooporności.

Wysokoczęstotliwościowa vs. niskoczęstotliwościowa rTMS

• Wysokoczęstotliwościowa rTMS (≥5 Hz) wywiera działanie pobudzające na obszary stymulowane i jest stosowana głównie w depresji (lewa DLPFC);
• Zwiększa aktywność neuronalną w obszarach hipofunkcjonalnych;
• Niskoczęstotliwościowa rTMS (≤1 Hz) ma działanie hamujące na korę mózgową;
• Wykorzystywana jest w leczeniu halucynacji słuchowych oraz redukuje nadmierną aktywność w określonych obszarach mózgu.

Theta Burst Stimulation (TBS) w terapii

• TBS wykorzystuje wzorce stymulacji naśladujące naturalne rytmy mózgowe;
• iTBS (intermittent) to seria trzech impulsów co 200 ms, podawana przerywanie, co wywiera działanie pobudzające;
• cTBS (continuous) to ciągła seria impulsów przez 40 sekund, która ma działanie hamujące;
• Protokoły TBS charakteryzują się znacznie krótszym czasem aplikacji przy zachowaniu skuteczności terapeutycznej.

Neuronawigacja i neuroobrazowanie w TMS

• Systemy neuronawigacji oparte na rezonansie magnetycznym pozwalają na precyzyjne pozycjonowanie cewki i optymalizację parametrów stymulacji dla każdego pacjenta indywidualnie;
• Zastosowanie ilościowego EEG (QEEG) do personalizacji protokołów TMS może poprawić efektywność leczenia;
• Intensywne badania prowadzone są nad zastosowaniem TMS w zespole stresu pourazowego (PTSD), uzależnieniach, autyzmie u dzieci i młodzieży, zespole Tourette'a oraz innych zaburzeniach tikowych.

Najważniejsze informacje o TMS w pigułce – podsumowanie

• Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna stanowi przełomową metodę leczenia zaburzeń neuropsychiatrycznych, łącząc wysoką skuteczność z bezpieczeństwem stosowania;
• Dzięki rozwojowi technologii TMS ma szansę stać się standardowym elementem nowoczesnej psychiatrii i neurologii;
• Metoda ta obejmuje szerokie spektrum zastosowań: depresja lekooporna, OCD, choroba Parkinsona, konsekwencje udaru mózgu;
• Nieinwazyjny charakter, minimalny profil skutków ubocznych i precyzyjne dawkowanie czynią z TMS atrakcyjną alternatywę dla tradycyjnych metod leczenia.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Diagnozę i leczenie zawsze powinien prowadzić wykwalifikowany specjalista.

Bibliografia

• Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (TMS). Dostęp online: https://www.semanticscholar.org/
• Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna - Wikipedia. Dostęp online: https://pl.wikipedia.org/
• FDA permits marketing of transcranial magnetic stimulation for treatment of obsessive compulsive disorder. Dostęp online: https://www.fda.gov/
• Safety and recommendations for TMS use in healthy subjects and patient populations. Dostęp online: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/

FAQ